Педагогтердің біліктілік санаты үшін қосымша ақы төлеу тәртібі білім беру саласындағы маңызды мәселелердің бірі болып отыр. Әсіресе, аттестаттаудан сәтті өткен мұғалімнің санат беру туралы бұйрығы кеш рәсімделген жағдайда, оның еңбекақысы қалай есептелуі керек? Құжаттың уақытында дайындалмауына педагог жауапты болмаса, туындаған кідірістің қаржылық салдары неге оның табысына әсер етуі мүмкін?

Біздің ресми сұрау салуымызға жауап берген Қазақстан Республикасының Оқу-ағарту министрлігі педагогтердің біліктілік санаты үшін қосымша ақы төлеу тәртібіне қатысты түсініктеме берді. Министрліктің жауабына сәйкес, кезекті аттестаттаудан сәтті өткен педагогтің біліктілік санаты үшін қосымша ақы 1 қыркүйектен бастап қайта есептеліп төленуге тиіс. Бұл қағида санат беру туралы бұйрық қазан айында немесе одан кейінгі кезеңде шығарылған жағдайларға да қатысты түсіндірілген.

Министрлік өз жауабында Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2016 жылғы 27 қаңтардағы № 83 бұйрығымен бекітілген Педагогтерді аттестаттаудан өткізу қағидалары мен шарттарының 26-тармағына сілтеме жасаған. Аталған нормаға сәйкес, біліктілік санатын беру немесе растау туралы бұйрық аттестаттау комиссиясының хаттамасы негізінде шығарылады.

Ал мемлекеттік ұйымдар педагогтерінің жалақысын есептеу тәртібі 2020 жылғы 11 мамырдағы № 191 бұйрықпен реттеледі. Министрліктің түсіндіруінше, осы қағидалардың 6-тармағының 1) тармақшасында еңбекақы төлемдерінің мөлшерін оқу жылының 1 қыркүйегінен бастап өзгерту көзделген.

Демек, педагог аттестаттаудан белгіленген тәртіппен сәтті өтіп, тиісті санатты алуға құқылы болса, бұйрықтың ұйымдастырушылық себептермен кеш шығарылуы қыркүйек айындағы қосымша ақыны төлемеуге негіз бола алмайды. Төлем тиісті кезеңнен бастап қайта есептелуге тиіс.

Бұл жерде мәселе тек бір айлық қосымша ақымен шектелмейді. Әңгіме педагогтің еңбек құқығының сақталуы, мемлекеттік органдардың шешімдерді уақытында рәсімдеуі және нормативтік талаптардың білім беру ұйымдарында біркелкі орындалуы туралы болып отыр.

Құжаттың кешігуіне педагог жауапты емес

Аттестаттау — белгілі бір талаптар мен рәсімдерге негізделген процесс. Педагог өзіне жүктелген міндеттерді орындап, белгіленген бағалау кезеңінен сәтті өткеннен кейін тиісті шешімнің рәсімделуін күтеді. Ал бұйрықтың қашан шығатыны көбіне білім беру ұйымы мен жауапты органдардың жұмысына байланысты.

Сондықтан құжаттарды рәсімдеу мерзімінің созылуы педагогтің материалдық жағдайын нашарлатпауы керек. Егер қосымша ақы алу құқығы 1 қыркүйектен бастап туындаса, оны тек бұйрық шыққан айдан есептеу министрліктің түсіндірмесіне сәйкес келмейді.

Бұл ұстаным министрлік жауабының үшінші бөлігінде де нақтыланған. Егер төлем мерзімі қолданыстағы талаптарға қайшы белгіленсе, бұйрықтың тиісті бөлігі түзетіліп, педагогке тиесілі сома қайта есептелуі қажет. Сонымен қатар министрлік Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің 10-бабының 2-тармағына сілтеме жасап, еңбек заңнамасымен салыстырғанда жұмыскердің жағдайын нашарлататын жұмыс беруші актілерінің ережелері қолданылмауға тиіс екенін көрсеткен.

Осылайша, ресми түсіндірме төлемді тек бұйрық шығарылған айдан бастап белгілеу мәселесіне қатысты министрліктің ұстанымын айқындады. Ендігі маңызды мәселе — осы талаптың нақты тәжірибеде орындалуы.

«Педагог-зерттеуші» санаты бойынша да төлем қайта есептелуге тиіс

Министрлік «педагог-зерттеуші» біліктілік санаты үшін қосымша ақы төлеуді бастауға қатысты бөлек мерзім белгіленбегенін де түсіндірген. Сондықтан осы санат бойынша аттестаттау нәтижелерін рәсімдеу кешіктіріліп, бұйрық қазан, қараша немесе одан кейінгі айларда шығарылған жағдайда да, министрліктің жауабына сәйкес, төлемді 1 қыркүйектен бастап қайта есептеу тәртібі қолданылады.

Бұл түсіндірме педагогтер үшін маңызды. Дегенмен нормативтік талаптың болуы мен оның іс жүзінде орындалуы — екі бөлек мәселе. Ресми жауап берілгенімен, төлемді есептеу кезінде бұрын қателікке жол берілген жағдайлардың бар-жоғы, олардың қаншалықты жиі кездесетіні және анықталған сәйкессіздіктерді жою бойынша қандай шаралар қабылданатыны жөнінде қосымша сұрақтар туындайды.

Министрліктің жауабында төлемі толық жүргізілмеген педагогтерді анықтаудың, бұрын шығарылған бұйрықтарды жаппай тексерудің немесе осы мәселенің орындалуын бақылаудың нақты тетігі көрсетілмеген. Бұл — мәселенің практикалық жағы әлі де назар аударуды қажет ететінін аңғартады.

Егер педагогтің қосымша ақысы дұрыс есептелмесе, ол өз құқығын қорғау үшін білім беру ұйымының басшылығына, білім бөлімдеріне немесе басқа да уәкілетті органдарға жүгінуге мәжбүр болуы мүмкін. Ал қолданыстағы норманың мазмұны ресми түрде түсіндірілген жағдайда, оны орындау үшін әр мұғалімнің жеке шағым түсіруін күту қаншалықты тиімді?

Ресми түсіндірмеден нақты нәтижеге дейін

Мәселені тек жекелеген өтініштер аясында қарастыру жеткіліксіз. Білім беру ұйымдары педагогтердің аттестаттау нәтижелерін рәсімдеу мен еңбекақысын есептеу кезінде қолданыстағы нормативтік талаптарды басшылыққа алуы қажет. Ал жауапты органдар төлемдердің дұрыс жүргізілуін бақылап, анықталған сәйкессіздіктерді белгіленген тәртіппен түзетуге назар аударғаны жөн.

Әрине, әрбір жағдай нақты құжаттар негізінде қарастырылуы керек. Аттестаттау комиссиясының хаттамасы, санат беру туралы бұйрық, аттестаттаудан өту кезеңі және жалақы есептеу құжаттары өзара салыстырылғанда ғана нақты педагогке қандай мерзімнен бастап қосымша ақы төленуге тиіс екені анықталады. Министрліктің жалпы түсіндірмесі осы мәселелерді қарастыруға негіз болады, алайда нақты жағдайдың барлық мән-жайын жеке бағалау қажеттігін жоққа шығармайды.

Осыған байланысты Оқу-ағарту министрлігі мен білім беру саласындағы жауапты органдарға бірнеше маңызды сұрақ туындайды: педагогтердің қосымша ақысын есептеу кезінде осындай сәйкессіздіктердің бар-жоғы тексеріле ме? Қыркүйек айынан бастап қайта есептелуге тиіс төлемдер толық жүргізілгенін бақылаудың нақты тәртібі бар ма? Егер білім беру ұйымдарында төлем мерзімі қате белгіленсе, оны түзету жұмыстары қалай ұйымдастырылады?

Бұл сұрақтар ресми түсіндірменің маңызын жоққа шығармайды. Керісінше, оның практикалық нәтижесін бағалауға мүмкіндік береді. Өйткені құқықтық норманы түсіндіру — мәселені шешудің алғашқы қадамы ғана. Одан кейін сол талаптың орындалуы және педагогтердің заңды құқықтарының іс жүзінде қамтамасыз етілуі маңызды.

Педагогтерден кәсібилік, жауапкершілік және білім сапасын арттыру талап етіледі. Өз кезегінде мемлекет пен жұмыс берушілер де еңбек заңнамасын сақтап, еңбекақыны дұрыс есептеуге және төлемдерді белгіленген тәртіппен жүргізуге міндетті.

Министрліктің редакциямызға берген жауабы біліктілік санаты үшін қосымша ақы төлеу мәселесіне қатысты маңызды түсінік берді. Ендігі кезекте осы түсіндірменің білім беру ұйымдарында қалай орындалатыны және педагогтердің құқықтары нақты қандай тетіктер арқылы қорғалатыны маңызды.

Өйткені педагог өзіне тиесілі еңбекақыны алу үшін қолданыстағы заң талаптарын қайта-қайта дәлелдеуге мәжбүр болмауы керек. Заң талабы ресми түрде түсіндірілгеннен кейін оның орындалуы да нақты нәтижемен көрінуі тиіс.

Ұ.Маймақова